Da li je Bog jedan?

Hristos Pantokrator, Sveta Sofija, XII vek.

Predstavljamo odlomak iz knjige The Partings of the Ways, velikog Džejmsa Dana (James D. G. Dunn), u kojoj, po vlastitom priznanju, definitivno napušta stav da je evanđelist Jovan zastupao ličnu, (preinkarnacionu) preegzistenciju Isusa Hrista u pogledu čega je Dan ispoljavao neodlučnost u svojim ranijim radovima. Dan ističe da je Jovanova hristologija zasnovana na biblijskom konceptu božanske Mudrosti koja se nije poimala kao autonomni božanski entitet, lično božansko biće u smislu potonje trinitarističke teologije, već kao personifikacija božanskog razuma i mudrosti u stvaranju i providencijalnom upravljanju svetom koja je, prema rabinskom judaizmu, otelovljena u Mojsijevom zakonu. Mudrost i Logos označavaju božansko samootkrivenje, istupanje Boga iz transcendencije i njegovu komunikaciju i interakciju sa čovekom i ovo samootkrivenje Boga, prema Jovanovom evanđelju, svoju kulminaciju i finalni, definitivni oblik dobija ne više u Tori, već u Isusu Hristu kao telesnom, ljudskom medijumu manifestacije i samoizražaja Boga Oca i kanalu transmisije njegovog Logosa i Mudrosti.

Jovan nam jasno ukazuje da on ne pravi razliku između Boga Oca i Logosa (“Bog beše Logos”). U tom smislu, kaže Dan, Isus predstavlja, ne Logos, koji je bio i ostao Očev Logos, tj. Otac, već je Isus – “Logos koji je postao telo” – Bog Otac koji se kao Logos i Mudrost manifestuje i oprisutnjuje u ljudskoj ličnosti Isusa Hrista. Logos za Jovana ne predstavlja preegzistentno “Drugo lice Svete Trojice” ili autonomnu božansku ipostas naporedo sa Bogom Ocem. Prema rečima Frenka Staga: “Isus Hristos je Bog Otac koji je na jedinstven način prisutan u аutentičnoj ljudskoj egzistenciji, ali on nije drugi Bog niti samo trećina Boga. Isus Hristos je Reč koja je postala telo. Ova Reč koja je postala telo je Bog Otac, ne Drugo lice Svete Trojice. Jovan ne kaže: U početku beše Reč, i Reč beše u Boga i Reč beše Drugo lice Svete Trojice. On kaže: Bog beše Reč. Isus Hristos je više nego Drugo lice Svete Trojice, on je Imanuil“Bog sa nama”. Imanuil, pak, ne znači “Drugo lice Svete Trojice je sa nama”, već Bog Otac je sa nama” (Frank Stagg, The Holy Spirit Today). Drugim rečima, kako pravilno zaključuje ingeniozni Dan, ako govorimo o Isusu kao o otelovljenom Bogu i Logosu, onda je Isus inkarnacija ili ovaploćenje ne Sina Božijeg kao druge božanske ličnosti ili tzv. Logosa asarkosa (bestelesnog Logosa), već Boga Oca (koji je istovremeno i Logos). Jovanov koncept inkarnacije Boga Oca kao Logosa u Isusu ne treba shvatati i zamišljati modalistički niti u smislu Halkidonskog dogmata o uipostaziranju (personalizovanju) bezipostasne ljudske prirode od strane božanske ipostasi – preegzistentnog Sina Božijeg, već u smislu da Isus predstavlja telesni, sarkički medijum manifestacije i organ delovanja Boga Oca u i kroz ljudsku ličnost Isusa Hrista koji u ovoj funkciji postaje Sin Božiji. Jovan odnos između Oca i Sina ne zamišlja kao odnos dva preegzistentna božanska entiteta. Za Jovana, Otac i Sin su stari, biblijski Jahve, jedini Bog Izrailja i Sin čovečiji, Isus iz Nazareta i zato je Jovanova hristologija koja u Isusu vidi čoveka, ljudsku ličnost kroz koju i u kojoj Jahve u punoći svog božanskog bića biva prisutan (Kol.2,9), manifestuje se i razotkriva – bila i ostala u okvirima biblijskog, judejskog monoteizma. Shodno tome, Jovanov prolog se ne može koristiti da bi se dokazivala Isusova preegzistencija kao božanskog bića jer bi to značilo diteističko odstupanje od biblijskog monoteizma, što je za samog evanđelistu Jovana bilo nedopustivo. Prema Danu, božanstvo Isusa je sam Bog Otac, Jahve, koji istupa ka čovečanstvu kroz čoveka Isusa Hrista i poziva ga u svoj očinski zagrljaj (James D. G. Dunn, Christology in the Making)

U nastavku sledi odlomak iz “Parting of the Ways”:

Prema shvatanju Četvrtog evanđeliste, Isus ne predstavlja još jednu božansku silu na Nebu, drugo božansko biće koje bi kao takvo pretilo jednosti Boga. Isus je pre Mudrost-Logos Boga Oca, tj. samootkrivenje samog Boga Oca. Gledajući Isusa mi vidimo Oca. Drugim rečima, Jovan je smatrao sebe monoteistom i mislio je da je ono što govori za Isusa Hrista još uvek unutar okvira jevrejskog monoteizma. Zato bi bilo sasvim ispravno da sumiramo njegovu hristologiju na sledeći način: Za Jovana, Isus je inkarnacija ne Sina Božijeg, već Boga Oca – samootkrivenje Boga Oca unutar ljudskog tela i krvi, tj. samootkrivenje koje je postalo telo…

Fundamentalno pitanje koje je hrišćanstvu postavio rabinski judaizam bilo je jednostavno: Da li je Bog jedan? Da li je hrišćanstvo (još uvek) monoteističko? Ovo pitanje ostaje središnji predmet polemike između hrišćanstva s jedne, i judaizma i islama, s druge strane. Zaključili smo da su se hrišćanstvo i rabinski judaizam konačno razišli na pitanju hristologije: prema shvatanjima rabinskog judaizma, hrišćanstvo više nije bilo monoteističko. Ali, četvrti Evanđelist ne manje decidno insistira da se Isus, onako kako ga je prikazao u svom Evanđelju, i dalje u potpunosti nalazi u okvirima monoteizma. To je zaključak koji se nameće kada se shvati da glavni izraz hristologije u Četvrtom evanđelju predstavlja hristologija Mudrosti (eng. Wisdom christology). U Četvrtom evanđelju, hristologija Sina Božijeg nije distinktivna niti različita u odnosu na hristologiju Mudrosti. Takođe, kada govori o Isusu kao Sinu Božijem, to za Jovana ne znači da je Sin Božiji separatno biće naporedo sa Bogom, već bi to pre trebalo shvatiti kao ekstenziju živopisnih jevrejskih poetskih slika koje Jovan koristi govoreći o personifikovanoj figuri Mudrosti.

Jedna stvar se mora istaći ukazivanjem na ozbiljnu grešku u prevođenju prvog stiha Prologa (Jovan 1,1) kao – “Pre nego što je bilo šta postojalo, bio je Hristos sa Bogom”. Ne samo da je to jednostavno nedopustiv prevod, već to predstavlja grešku u vidu identifikacije Hrista sa Logosom pre inkarnacije (ovaploćenja). U Jovanovoj hristologiji, Hristos, ako želimo da budemo precizni, nije toliko Logos koliko inkarnisani Logos (Logos koji je postao telo). Ako bismo o Hristu govorili kao o nekom ko je “u početku bio sa Bogom” to bi impliciralo da je Logos personalitet sasvim odvojen od Boga (Oca), ličnost u smislu u kojem je Isus iz Nazareta bio ličnost, i kao takav distinktivan u odnosu na Boga. Međutim, ovakav zaključak neminovno vodi u triteizam – Logos-Sin, Isus iz Nazareta i Otac kao tri distinktivne ličnosti. To bi zaista bilo napuštanje monoteizma. I, treba biti fer, upravo tako su, manje ili više, rabini shvatali Jovanovu hristologiju. Ali, to nije ono što je Jovan govorio i nije način na koji je želeo da njegova hristologija bude shvaćena.

Kada razumemo da je hristologija Mudrosti (Logosa) dominantna kategorija u Jovanovom evanđelju, onda shvatamo kako je Jovanova hristologija ipak ostala unutar okvira jevrejskog monoteizma. Ako je Isus inkarnacija/ovaploćenje Logosa/Mudrosti, onda Isusa treba shvatiti kao samoizražaj Boga (Oca), kao ono što se kao Bog (Otac) može spoznati od strane ljudskih stvorenja. Isus je ovaploćeni/inkarnisani Bog Otac, pre nego ovaploćeni Sin Božiji ako Sina Božijeg shvatamo kao nešto različito u odnosu na Logos-Mudrost Boga Oca…Isus je Bog (i otelovljenje Logosa/Mudrosti, prim prev.) u smislu da je Bog Otac – Logos/Mudrost, te da Isus predstavlja sve ono što se kao Bog (= Logos/Mudrost) može manifestovati unutar limita ljudske istorije i telesnosti. Na taj način, Četvrti evanđelist zadržao je svoju hristologiju unutar monoteističkog konceptualnog okvira. Ali, ne iz perspektive rabinskog judaizma. Za rabine, ideja o božanskoj Mudrosti inkarnisanoj/ovaploćenoj u Tori (Mojsijevom zakonu) je bila prihvatljiva unutar monoteizma. No, ne i realna inkarnacija, ne Mudrost koja postaje telo u čoveku koji je ostao u živom sećanju i to u doslovnom, ne samo alegorijskom smislu. To je bilo mesto gde su se putevi hrišćanstva i judaizma razdvojili.

James D. G. Dunn

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s